Kalp krizi sonrası beslenme konusunda kanıta dayalı bir rehber.
Bu yazı çok belirli bir kaç haftaya yazıldı. Taburcu kâğıdı hâlâ mutfak masasının üzerinde, katlanmış duruyor. Bir kesede iki hafta önce adını bile duymadığınız ilaçlar var ve bir yerde kardiyak rehabilitasyon randevusunu gösteren bir kart. Tuzluk masadan kimseye sorulmadan kaldırıldı, telefonunuza birbiriyle çelişen dört bağlantı düştü. Artık her öğünün içinde küçük bir sessizlik var, çünkü tabağın arkasında kimsenin yüksek sesle söylemek istemediği bir soru duruyor: bu, onu geri getirecek şey mi. Ve eğer hasta değil de eşiyseniz — akşam altı buçukta markette etiket okuyan, korkmuş, yorgun ve hiç iştahı olmayan biri için yemek yapan kişiyseniz — bu yazı sizin için de yazıldı.
Daha derin bir bakış için: Anti-İnflamatuar Beslenme: Gerçekten İşe Yarayan Nedir (Abartı Olan Nedir).
Yemekle ilgili tek kelime söylemeden önce bunu açıkça söylemek istiyorum. Kalp krizi, bir ömür boyu yapılmış kötü seçimlerin faturası değildir. Genetik yatkınlık, kan basıncı, kan yağları, yıllardır bozuk uyku, kronik stres, başka hastalıklar ve kullanılan ilaçlar da beslenmeyle birlikte aynı tablonun içinde oturur ve bunların her birinin payını kimse size ayrıştırıp veremez. Bu yüzden danışanlarımla kurduğum kalp krizi sonrası beslenme düzeni başka bir soruyla başlar: cevabı olmayan "ne yanlış gitti" sorusuyla değil, buradan sonra neyin işe yaradığıyla. Bir güvenlik notu en başa ait. Yeni başlayan veya artan göğüs ağrısı, sırtüstü yatarken gelen nefes darlığı, baygınlık hissi, çarpıntı ya da bir iki gün içinde ortaya çıkan şişlik tıbbi durumlardır; alışveriş listenizi değil, aynı gün doktorunuzu ilgilendirir.
Kalp Krizi veya Stent Sonrası: En Güçlü Kanıta Sahip Düzen
Kalp krizi geçirdiyseniz ya da stent takıldıysa ve kardiyak rehabilitasyona başlıyorsanız, elimizdeki en güçlü ve en uzun süredir izlenen beslenme düzeni aynı zamanda en az eziyetli olanıdır. Akdeniz tipi bir düzendir ve yasakladıklarıyla değil, içerdikleriyle tanımlanır.
- Her öğünde, bol sebze. Pişmiş, çiğ, fırınlanmış, çorbada, yumurtanın içinde. Tek bir sebzeden çok, çeşitlilik önemlidir.
- Haftada birkaç kez baklagil. Mercimek, nohut, kuru fasulye ve barbunya hem lif hem bitkisel protein verir ve mutfağın en ucuz iyileştirmesidir.
- Ana yağ olarak zeytinyağı. Tereyağı ve katı yağların yerine, cömertçe; hem pişirmede hem üzerine gezdirerek.
- Düzenli olarak yağlı balık. Uskumru, sardalya, hamsi, somon. Konservesi de tamamen geçerlidir ve çok daha hesaplıdır.
[TK: kalp olayı sonrası önerdiğiniz yağlı balık porsiyon sıklığını teyit edin, sayı sizden gelsin] - Çoğu gün kuruyemiş ve tohum, tuzsuz olanı.
- Rafine tahıl yerine tam tahıl: bulgur, yulaf, arpa, tam buğday ekmeği.
Potasyumdan zengin besinler bu düzenle birlikte kendiliğinden gelir — sebzeler, meyveler, baklagiller, patates ve sade yoğurt iyi kaynaklardır ve potasyum kan basıncı düzenlenmesine destek olur. Burada önemli bir istisna var. Böbrek fonksiyonunuz düşmüşse ya da belirli tansiyon ve kalp yetmezliği ilaçlarını kullanıyorsanız, potasyumun artırılması değil izlenmesi gerekir; bu da doktorunuz ve kan sonuçlarınıza ait bir konudur. Böbrek sağlığı ve beslenme ilişkisini kronik böbrek hastalığı yazımda ayrıca ele aldım ve iki tanı aynı dosyada duruyorsa okumaya değer.
Sonra azaltılacaklar geliyor ki bu, yasaklanacaklardan farklı bir talimattır. İşlenmiş ve kürlenmiş etler — sucuk, salam, pastırma, şarküteri ürünleri — kızartmalar, hamur işleri, şekerli içecekler ve çok tuzlu hazır yemekler eskisinden daha az yer tutar. Dikkat edin, "asla" demedim. Ya hep ya hiç versiyonu beş hafta sürer ve sonra çöker; kalbinizi koruyan düzen, dört yıl sonra hâlâ sürdürdüğünüz düzendir. Kolesterol ve tansiyonla ilgili ayrıntıları kolesterol ve tansiyon yazılarımda bulabilirsiniz.
Alkol konusunda dürüst olalım. Size kalbi koruduğunu söyleyebileceğim bir miktar yok; kırmızı şarapla ilgili eski iddialar zamanla iyi durmadı. Alkol kan basıncını yükseltir, pek çok kalp ilacıyla etkileşir, çok ihtiyaç duyduğunuz uykuyu bozar ve bazı ritim bozukluklarında güvenli değildir. Sizin durumunuzda herhangi bir miktarın uygun olup olmadığı kardiyoloğunuza ait bir sorudur. [TK: klinik gözlem — kalp olayı sonrası ilk haftalarda alkol konuşması genelde nasıl gidiyor]
Ve bunların hiçbiri ilacınızın yerine geçmez. Beslenme değişiklikleri ilaçlarınızın yanında yürür, tıbbi ekibinizle birlikte planlanır ve size reçete edilmiş hiçbir şeyi bırakma hakkı kazandırmaz.
Yeni İlaçlarınız ve Tabağınız
Statin ile iyi bir beslenme birbirinin rakibi değildir. Farklı yollardan çalışırlar ve etkileri birbirine eklenir; yani ilacı kullanırken iyi beslenmek gereksiz değildir. İlacı değiştirme ya da bırakma kararı, bir sonraki tahliliniz ne kadar iyi çıkarsa çıksın, onu reçete eden doktora aittir.
Greyfurt özel bir parantez hak ediyor. Greyfurt ve greyfurt suyu, bazı statinler ve bazı tansiyon ilaçları dahil olmak üzere bir kısım ilacın vücutta işlenme biçimine gerçekten karışır ve etkisi ilaç düzeyini düşürmek değil yükseltmek yönündedir. Takviyeler de aynı dikkati hak eder ama genelde daha azını görür. Fitoterapi eğitimi almış biri olarak bitkileri küçümseyecek son kişi benim; bitkilerin kalp ilaçlarıyla, kan sulandırıcılarla ve tansiyon kontrolüyle etkileştiğini söyleyecek ilk kişi de. Bir yakınınızın iyi niyetle aldığı kutular dahil, elinizdeki her şeyi bir sonraki randevunuza götürün. [TK: greyfurt etkileşimi için hangi ilaç gruplarını adıyla anmak istediğinizi ve hangi takviyeleri özellikle işaretlemek istediğinizi teyit edin, doz yazmadan]
Varfarin gibi bir kan sulandırıcı kullanıyorsanız, dolaşımda olan ve gerçekten beslenme zararı veren bir tavsiyeyi nazikçe düzeltmek istiyorum. Size K vitamini içerdiği için yeşil yapraklı sebzelerden uzak durmanız söylenmiş olabilir. Buradaki talimat kaçınmak değil, tutarlılıktır. Dozunuz vücudunuzun alıştığı alıma göre ayarlanır; dengeyi bozan şey salatanın iki hafta hiç yenmemesi, sonra bir hafta boyunca her gün yenmesidir. Ispanak, brokoli, maydanoz, semizotu ve yeşil salataları hafta içinde birbirine yakın miktarlarda yemek tedaviyle uyumludur ve onları hayatınızdan çıkarmaktan çok daha iyidir. İzlem ve sayılar doktorunuza ya da antikoagülan polikliniğinize aittir; benim yazacağım bir hedef değildir. Yeni nesil kan sulandırıcılar farklı çalışır ve bu konuşma sizin için hiç geçerli olmayabilir. [TK: varfarin kullananlarda K vitamini tutarlılığı için tercih ettiğiniz ifadeyi ve yeni nesil antikoagülanları nasıl yönlendirdiğinizi teyit edin]
Kalp Yetmezliğiyle Yaşarken: Tavsiyenin Tersine Döndüğü Yer
İnternetin işe yaramayı bıraktığı yer burası ve burada açık konuşmak istiyorum, çünkü kalp yetmezliği yukarıda anlattığımın daha ağır bir hâli değildir — birkaç noktada talimat tam tersine döner.
Sodyum yine azaltılır ve "azaltmak" doğru kelimedir. Çok düşük sodyumlu beslenme burada kendiliğinden daha iyi değildir; fazla ileri gidildiğinde yemek yenmez hâle gelir ve iştah tam da yeterli yemenin en kritik olduğu anda düşer. Bunun mutfaktaki pratik yolu aşağıdaki bölümde, tuzlukta değil.
Sıvı, en çok sorulan ve bilerek en az net cevaplayacağım konu. Kalp yetmezliğinde sıvı kısıtlaması kişiye özel olarak reçete edilir; şikâyetlerinize, ilaçlarınıza, böbrek fonksiyonunuza ve kan sonuçlarınıza bağlıdır ve zamanla değişir. Bunların hiçbirini göremeyen bir yazıya litre yazmayacağım. Şunu söyleyebilirim: size bir sıvı sınırı verildiyse bunun içine çorba, yoğurt, buz, jöle, dondurma ve ilacı yutarken içtiğiniz su da girer. Susuzlukla baş etmek de bir beceridir: buz parçaları, dondurulmuş üzüm, şekersiz sakız, yutmadan ağzı çalkalamak ve ağız bakımını iyi tutmak irade gücünden daha çok işe yarar. [TK: sıvı sınırı sorusunu nasıl ele almak istediğinizi teyit edin — her okuyucuyu kendi reçetesine yönlendirmek mi, bir aralık vermek mi]
Günlük tartı üçüncü ters dönüş ve bu bölümün en önemli maddesi. Kalp yetmezliğinde tartı bir sıvı göstergesidir; vücudunuzda su tutup tutmadığınızı söyler ve bu, ekibinizin siz nefes darlığıyla acile gitmeden önce müdahale edebileceği erken bir bilgidir. Her sabah aynı tartıda, aynı saatte, tuvalet sonrası ve kahvaltı öncesi tartılın ve yazın. Bir iki gün içinde ani bir artış — özellikle yüzüğün sıkması, ayak bileklerinde şişlik ya da sırtüstü yatarken yeni bir nefes darlığı ile birlikte — kalp yetmezliği hemşirenizi veya kardiyoloğunuzu aramanız gerektiği anlamına gelir. [TK: kaç gün içindeki kaç kiloluk değişimin ekibi arama eşiği olarak yazılmasını istediğinizi teyit edin]
İştahsızlık, Çabuk Doyma ve Kaybetmeyi Göze Alamayacağınız Kas
Bunu neredeyse kimse önceden söylemiyor ve bu grupta en çok endişelendiğim risk bu. Kalp yetmezliği istem dışı kilo ve kas kaybına yol açabilir — kardiyak kaşeksi — ve bu kozmetik değil ciddi bir gelişmedir. Kas sizi merdivenden çıkarır, ayakta dengede tutar ve bir enfeksiyondan ya da ameliyattan geçirir. Kilonuz siz istemeden düşüyorsa bu, daha az değil daha fazla yemek için bir nedendir ve ekibinize vakit kaybetmeden söylemeniz gereken bir bulgudur.
Burada yeterli yemek gerçekten zordur ve bunun sebebi motivasyon değil fizyolojidir. Karın bölgesindeki konjesyon birkaç lokmada doymuş hissettirir. Nefes darlığı çiğnemeyi yorucu hâle getirir. Bazı ilaçlar tadı değiştirir ya da iştahı köreltir. Ocak başında yarım saat ayakta durmak sizin için mümkün olmayabilir.
- Az miktarda, sık yiyin. Üç dolu tabakla yüzleşmek yerine gün içine dağıtın.
- Her lokmayı değerli kılın. Zeytinyağı, tahin, fındık ezmesi, yumurta, tam yağlı yoğurt, avokado, ezilmiş baklagiller ve peynir hacim eklemeden enerji ve protein ekler.
- Önce proteinli kısmı yiyin, yer varken.
- Çiğnemek yorucuysa yumuşak ve sulu seçin: yumurta, balık, kıymalı yemekler, mercimek, sütlaç, yoğurt.
- Yemekten önce de dinlenin, sadece sonrasında değil.
[TK: kalp yetmezliğinde ve kaşeksi riski varken çalıştığınız kilogram başına günlük protein miktarını teyit edin] İstem dışı kayıp başlamışsa beslenme desteği genel tavsiye olmaktan çıkar; kardiyoloji ekibinizle birlikte kişiye özel kurulması gerekir.
Kilo, Ödem ve Bu Konuyu Neden Dikkatle Çerçeveliyorum
Kalp hastalarına bir ay içinde birbirinden habersiz birkaç kişi tarafından kilo vermeleri söylenir. Burada iki sebeple dikkatli olmak istiyorum.
İlki mekaniktir. Kalp yetmezliğinde tartı iki tamamen farklı sebeple oynar ve bunları karıştırmak her iki yönde de tehlikelidir. Sıvı birkaç günde birkaç kilo oynatabilir; vücut dokusu oynatamaz. Sıvı artışını beslenme başarısızlığı olarak okumak, insanı tam da yanlış anda daha az yemeye iter; idrar söktürücü sonrası düşüşü irade zaferi olarak okumak ise yanlış bir güven yaratır. Kalp yetmezliğinde günlük tartı bir sıvı ölçümüdür; bedeniniz hakkında bir hüküm değildir.
İkincisi kliniktir. Benim çalışma biçimim kilo odaklı olmayan bir yaklaşımdır; hedef bir sayı yerine davranışlar ve şikâyetler üzerinden çalışırım. Kalp olayından sonra bu odak, size kasınızı, enerjinizi ve sürdürebileceğiniz bir yeme biçimini bırakma olasılığı en yüksek yaklaşımdır. Agresif diyet bu dönemde yağ kadar kas da götürür ve yorgunluğu derinleştirir. Kalp bakımında vücut ağırlığının meşru bir tıbbi konu olduğu durumlar vardır, bazı girişimler öncesi gibi; öyle olduğunda bu konu bir bilgi olarak açılmalı, kademeli ilerlemeli ve asla iyi bakılmanın ön koşuluna dönüşmemelidir. [TK: klinik gözlem — diyeti bırakıp düzenli ve yeterli yemeye başlayan kalp danışanlarında ilk neyin değiştiğini görüyorsunuz]
Tuzu Azaltırken Tadı Kaybetmeyen Bir Mutfak
Çoğu kişi işe tuzluğu kaldırarak başlar; oysa odadaki en küçük kol odur. Günlük sodyumun büyük kısmı, siz satın almadan önce tuzlanmış olan yiyeceklerin içinde gelir: ekmek, beyaz peynir ve kaşar, zeytin, turşu, hazır salça, hazır çorba ve bulyon, tarhana, pastırma, sucuk ve salam, cips ve hazır yemekler. Gerçek azalma orada yaşar ve bu, pişirme kadar alışveriş sorusudur.
Mutfak tarafı insanların beklediğinden çok daha keyiflidir, çünkü yemeği bir şeye benzeten tek şey tuz değildir.
- Ekşilik. Limon suyu ve kabuğu, sirke, nar ekşisi, sofrada son bir sıkım limon.
- Soğan, sarımsak ve domates. Yavaş pişmiş soğan ve pırasa; rengi koyulaşana kadar kavrulmuş az tuzlu ev salçası; fırınlanmış biber.
- Bol yeşillik. Maydanoz, dereotu, nane, kekik ve taze soğan; az değil bol, erken değil sona doğru eklenmiş.
- Baharat ve acı. Kimyon, karabiber, tatlı ve tütsülenmiş kırmızıbiber, sumak ve pul biber — sade bir yemeği "kasıtlı" gösteren ikili.
- Kızarma ve karamelize olma. Fırınlama, soğanı gerçekten kavurmak ve cevizi ısıtmak hiç tuz gerektirmeyen bir lezzet katmanı kurar.
Dikkat edin bu listenin ne yaptığına: tuz daha az iş yapıyor, geri kalan her şey daha çok.
Bir uyarı önemli. Potasyum bazlı tuz ikameleri — "az sodyumlu tuz", "kalp tuzu" adıyla satılanlar — kendiliğinden güvenli değildir. Potasyum alımınızı yükseltirler; bu da belirli kalp yetmezliği ve tansiyon ilaçlarıyla ya da düşmüş böbrek fonksiyonuyla birleştiğinde gerçek bir soruna dönüşebilir. Almadan önce doktorunuza sizin için uygun olup olmadığını sorun.
Örnek Bir Gün ve İki Tabloda Nasıl Değiştiği
Bu bir örnektir, reçete değildir; porsiyonlar size, iştahınıza, ilaçlarınıza ve varsa sıvı sınırınıza göre kişiselleştirilmelidir.
- Kahvaltı: Tam buğday ekmeği, zeytinyağı, domates, salatalık, haşlanmış yumurta, suda bekletilmiş az tuzlu beyaz peynir veya lor, birkaç ceviz.
- Öğle: Evde tuzsuz suyla yapılmış mercimek çorbası, limon ve kimyonla; bol yeşil salata, zeytinyağı–limon soslu; tam buğday ekmeği.
- Ara: Sade yoğurt ya da cacık, bir porsiyon meyve, bir tatlı kaşığı tahin.
- Akşam: Fırında uskumru veya sardalya, limon ve sumakla; zeytinyağlı taze fasulye; domates ve maydanozlu bulgur pilavı.
- Gece: Meyve ya da küçük bir kâse yoğurt.
Günün bütününde asıl öğretici olan tek tek yemekler değil düzenin kendisi: her yerde sebze, varsayılan yağ olarak zeytinyağı, hafta içine dağılmış baklagil ve yağlı balık, tuz yerine limon, yeşillik ve baharattan gelen lezzet. Kalp yetmezliğiyle yaşıyorsanız aynı yemekler değişmez, yeniden düzenlenir: daha küçük porsiyonlar daha sık, lokma başına daha yoğun enerji, önce protein, sıvı sınırınız varsa çorba ve yoğurdun da sayılması ve uzun süre ayakta durmayı gerektirmeyen tarifler.
Kalp Krizi Sonrası Beslenme Hakkında Yaygın Yanlışlar
"Bunu kendi yeme biçimimle kendim yaptım."
Sizden almak istediğim inanç en çok bu. Beslenme; genetik, kan basıncı, kan yağları, uyku, stres ve ilaçlar arasında bir katkıdır ve kimse geriye dönüp payları ayrıştıramaz. Yemeğin etkileyebildiği şey buradan sonrasıdır.
"Stent takıldı, ilaç da alıyorum; artık ne yediğim önemli değil."
Stent bir tıkanıklığı açar, statin kan yağlarını düşürür. İkisi de o damarları şekillendiren yeme düzenini değiştirmez; beslenme ile ilacın faydaları birbirinin yerine geçmez, birbirine eklenir.
"Kalp yetmezliğinde kilo kaybı her zaman iyi haberdir."
Kalp yetmezliğinde değil. Oradaki istem dışı kayıp kas kaybının işareti olabilir ve kutlanacak değil bildirilecek bir bulgudur. Bir iki gün içindeki hızlı artış ise genellikle sıvıdır; o da diyet kararı değil telefon açma sebebidir.
"Varfarin kullanırken yeşil sebze tehlikelidir."
Talimat istikrardır. Dozunuz alıştığınız alıma göre ayarlandığı için sorun büyük dalgalanmalardır. Yeşillikleri hafta içinde birbirine yakın tutun, izlemi antikoagülan polikliniğiniz yapsın.
"Şişliği durdurmak için olabildiğince az su içmeliyim."
Kendi kendinize koyduğunuz sıvı kısıtlaması, özellikle idrar söktürücülerle birlikte gerçek zarar verebilir ve böbrek fonksiyonunu etkileyebilir. Bir kısıtlama gerekiyorsa onu ekibiniz reçete eder ve izler, rakamı size göre seçilir.
Hanzi Nutrition ile Çalışmak
Ben bir diyetisyenim ve kalp iyileşmesi konusundaki dürüst görüşüm şu: ilk haftalar talimat açısından dolu, çeviri açısından bomboştur. Biri tuzu kes der, bir başkası kilo ver der ve kimse bunun sizin mutfağınızda, sizin iştahınızla ve sizin ilaçlarınızla salı akşamının yemeğine nasıl dönüşeceğini anlatmaz.
Hanzi Nutrition'da Hollanda, Belçika, Almanya ve Türkiye'deki danışanlarımla tamamen çevrimiçi, Türkçe ve İngilizce çalışıyorum; kalp beslenmesi de hastalığa özel beslenme tedavisi hizmetimin içinde yer alıyor. İlk görüşmede kalp öykünüzü, taburcu talimatlarınızı, tüm ilaç ve takviye listenizi, iştahınızı ve evde yemeği kimin yaptığını birlikte konuşuyoruz. Ardından kültürünüze, bütçenize, enerji düzeyinize ve programınıza göre kişiselleştirilmiş bir plan kuruyorum; belkemiği yeterli protein ve gerçek lezzet oluyor, yasaklı besin listesi değil. Sıvı sınırı, potasyum sonucu, takviye etkileşimi ya da istem dışı kilo kaybı gibi bir konu kardiyoloğunuza, kalp yetmezliği hemşirenize veya antikoagülan polikliniğinize aitse bunu açıkça söylüyor ve onlarla koordine ediyorum; çünkü beslenme kalp bakımınızın yanında yürür, onun yerine geçmez. Sonrasında kardiyak rehabilitasyon boyunca ve devamında yanınızda kalıyorum.
Kalp olayından sonraki haftaları yemek yemeye çalışarak geçiriyorsanız ya da bunu yaşayan biri için yemek yapıyorsanız, ilaçlarınıza, iştahınıza ve gerçek mutfağınıza göre kurulmuş bir kişisel plan alın — sorularınız için bana ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel tıbbi bakımın yerine geçmez. Beslenme, takviye veya tedavinizde yapacağınız değişiklikleri lütfen doktorunuzla birlikte planlayın.
İlgili Yazılar
Aynı temadaki diğer yazılarımız:
